Jak dobrać maszynę do kategorii TUZ?
Dobór maszyny do kategorii TUZ wymaga sprawdzenia przede wszystkim średnicy sworzni i kul, a nie samej mocy ciągnika. Zgodność wymiarowa łącznika górnego oraz dolnych cięgieł powinna odpowiadać standardowi ISO 730. Dopiero potem ocenia się udźwig podnośnika, masę maszyny i warunki pracy.
Dlaczego kategoria TUZ ma większe znaczenie niż moc ciągnika?
Trzypunktowy układ zawieszenia łączy maszynę z ciągnikiem za pomocą dwóch dolnych cięgieł i łącznika górnego. Kategoria TUZ określa ich wymiary, wytrzymałość oraz zakres obciążeń, z jakimi układ może pracować. Moc silnika pomaga oszacować klasę ciągnika, ale nie potwierdza fizycznej zgodności zaczepu.
Polecamy: Claas Arion 630 – dane techniczne, silnik, wymiary
Przy niedopasowaniu mogą powstać luzy, a obciążenia nie rozłożą się prawidłowo. Zbyt mały ciągnik może zostać przeciążony przez ciężką maszynę, natomiast zbyt duży otwór w haku względem sworznia powoduje uderzenia i przyspieszone zużycie. Punktem odniesienia są wymiary określone w normie ISO 730. W praktyce trzeba osobno sprawdzić zaczep górny i dolne cięgna.
Kategorie TUZ a moc ciągnika i zastosowanie
Poniższe zakresy mocy mają charakter orientacyjny. Producent może zastosować inną kategorię w zależności od konstrukcji podnośnika, udźwigu i przeznaczenia ciągnika.
| Kategoria TUZ | Zakres mocy ciągnika | Typowe zastosowania |
|---|---|---|
| 0 | 10–20 KM | Małe kosiarki, glebogryzarki i rozsiewacze do minitraktorów |
| 1 | 20–50 KM | Lekkie pługi, kosiarki rotacyjne i opryskiwacze ogrodnicze |
| 1–2 | 30–65 KM | Maszyny pośrednie, na przykład lekkie pługi i kultywatory |
| 2 | 50–120 KM | Pługi 2–4-skibowe, agregaty, siewniki i opryskiwacze polowe |
| 3–2 | 70–140 KM | Maszyny o parametrach przejściowych między kategorią 2 i 3 |
| 3 | 120–240 KM | Ciężkie pługi, duże agregaty i siewniki z nawożeniem |
| 4 | 200–450 KM | Pługi wieloskibowe, głębosze i bardzo ciężkie agregaty |
W kategorii 4 spotyka się podkategorie 4L i 4H, które różnią się między innymi wymiarami i wykonaniem sworzni. Wąskie wersje, takie jak 1N, 2N lub 3N, stosuje się w wybranych ciągnikach sadowniczych i specjalistycznych.
Wymiary sworzni i kul według kategorii
Litera A oznacza średnicę sworznia, a B średnicę kuli lub gniazda kulowego. Pomiar trzeba wykonać oddzielnie dla łącznika górnego i dolnych cięgieł.
| Kategoria | Sworzeń górny A | Kula górna B | Sworzeń dolny A | Kula dolna B |
|---|---|---|---|---|
| 0 | 16 mm | 32 mm | 16 mm | 36 mm |
| 1 | 19 mm | 38 mm | 22,1 mm | 44 mm |
| 1–2 | 19 mm | 50 mm | 22,1 mm | 56 mm |
| 2 | 25,4 mm | 50 mm | 28,4 mm | 56 mm |
| 3–2 | 25,4 mm | 60 mm | 28,4 mm | 64 mm |
| 3 | 32 mm | 60 mm | 38 mm | 64 mm |
| 4 | 45 mm | 78 mm | 51 mm | 85 mm |
Przykładowo ciągnik i maszyna kategorii 2 powinny mieć dolne sworznie o średnicy około 28,4 mm, a w łączniku górnym sworzeń 25,4 mm. Sama zgodność jednej pary nie wystarcza, ponieważ różna kategoria zaczepu górnego i dolnych cięgieł może występować w maszynach pośrednich.
Jak sprawdzić kategorię TUZ w praktyce?
Gdy nie ma tabliczki znamionowej albo dokumentacji, kategorię można ustalić przez pomiar i porównanie z tabelą:
- Sprawdź instrukcję ciągnika, tabliczkę podnośnika oraz oznaczenia na końcówkach cięgien lub sworzniach.
- Oczyść sworzeń i zmierz jego średnicę suwmiarką, osobno przy łączniku górnym oraz przy dolnych cięgłach.
- Zmierz średnicę kul lub sprawdź, jaki rozmiar kuli mieści się w gnieździe maszyny.
- Porównaj wszystkie wyniki z tabelą, a następnie sprawdź instrukcję maszyny i jej wymagany udźwig.
- Zweryfikuj rozstaw cięgien, długość łącznika górnego oraz położenie wału WOM, jeśli maszyna jest napędzana mechanicznie.
W starszych ciągnikach oznaczenie kategorii może nie występować. Nie należy wtedy opierać się wyłącznie na mocy, na przykład uznawać każdego ciągnika o mocy około 80 KM za kategorię 2. Moc jest tylko wskazówką, a rozstrzygający pozostaje pomiar elementów i dokumentacja producenta.
Czy można łączyć maszyny różnych kategorii?
Tak, ale najbezpieczniejszy przypadek to podłączenie maszyny mniejszej kategorii do ciągnika większej kategorii. Stosuje się wtedy tuleje redukcyjne, które zmniejszają średnicę otworu w gnieździe. Przykładem jest dopasowanie dolnego sworznia 28,4 mm do gniazda o średnicy 38 mm w układzie kategorii 3.
Sprawdź także: Co można podłączyć do WOM ciągnika? Przegląd maszyn rolniczych
Przy adaptacji obowiązują następujące zasady:
- Maszyna niższej kategorii może współpracować z większym TUZ-em po zastosowaniu właściwych tulei i kul redukcyjnych.
- Maszyna wyższej kategorii nie powinna być montowana do mniejszego ciągnika tylko przez wymianę sworzni.
- Tuleja musi przenosić obciążenie i być dopasowana do konkretnego gniazda, bez luzu oraz możliwości wysunięcia.
- Udźwig podnośnika i stateczność ciągnika muszą odpowiadać masie maszyny, nawet gdy połączenie wymiarowe jest poprawne.
Nie wolno traktować tulei redukcyjnych jako sposobu na zwiększenie możliwości małego ciągnika. Dopasowują one średnice, ale nie zwiększają wytrzymałości podnośnika, cięgien ani ciągnika.
Jeżeli maszyna ma wyższą kategorię niż ciągnik, ryzyko obejmuje przeciążenie sworzni, deformację cięgien, uszkodzenie podnośnika oraz utratę stabilności podczas transportu. Przy nietypowych konstrukcjach, mieszanych kategoriach lub braku pewnych danych należy skonsultować dobór z producentem albo serwisem.
Najpierw porównaj średnice sworzni i kul, następnie sprawdź udźwig oraz masę maszyny. Dopiero gdy oba warunki są spełnione, można uznać agregat za zgodny z ciągnikiem.
